Bankalar Hangi Mali Oranlara Bakar? Cari Oran ve Özsermaye Rehberi

Kredi dosyanızı inceleyen kişi, bilançonuzu baştan sona okumaz. Birkaç oran hesaplar ve şirketinizi o oranlardan tanır. Bu oranların ne olduğunu bilmek, kredi hazırlığının en çok işe yarayan kısmıdır: çünkü bunların bir bölümü, başvurudan aylar önce yapılacak doğru adımlarla meşru biçimde güçlendirilebilir. Aşağıda bankanın baktığı temel oranları, nasıl hesaplandığını, düşük çıktığında ne yapılabileceğini anlatıyor; 3 hazır örnek belgeyi ücretsiz veriyoruz.

1. Cari Oran (likidite)

Formül: Dönen Varlıklar ÷ Kısa Vadeli Yükümlülükler

Bu oran tek bir soruyu cevaplar: Önümüzdeki bir yıl içinde ödemeniz gereken borçları, bir yıl içinde nakde çevirebileceğiniz varlıklarla karşılayabiliyor musunuz? Uygulamada sık kullanılan referans eşik 1,5 civarıdır; 1'in altı, kısa vadeli borcun dönen varlığı aştığı anlamına gelir ve dikkat çeker.

Cari oran düşükse ne yapılır?

• Kısa vadeli borcu uzun vadeye çevirin. Mevcut kredilerin yeniden yapılandırılması, oranı doğrudan iyileştirir. Bu, muhasebe oyunu değil gerçek bir vade yönetimidir.
• Alacak tahsil süresini kısaltın. Alacak dönen varlıktır ama tahsil edilemeyen alacak, bankanın gözünde varlık değildir.
• Ölü stoku eritin. Yıllardır dönmeyen stok bilançoda varlık görünür, analizde düşülür.
• Şüpheli alacakları düzeltin. Tahsil kabiliyeti kalmamış alacağı bilançoda taşımak, oranı yapay yükseltir ve fark edildiğinde güven kaybettirir.

2. Özsermaye Oranı (mali yapı)

Formül: Özsermaye ÷ Toplam Aktif

Şirketin kendi parasıyla mı yoksa başkasının parasıyla mı döndüğünü gösterir. Uygulamada sık kullanılan referans aralık yüzde 20-25 ve üzeridir. Oran düştükçe şirketin şoklara dayanma gücü azalır; çok düşük özsermaye, kredinin riskini doğrudan artırır.

Özsermaye zayıfsa ne yapılır?

• Ortaklara olan borcu sermayeye ekleyin. Pek çok küçük ve orta ölçekli şirkette ortaklar şirkete para koyar ama bu tutar "ortaklara borç" olarak yükümlülükte durur. Sermaye artırımı yoluyla bu tutarın sermayeye eklenmesi, özsermayeyi güçlendirir. Aşağıda örnek kararını veriyoruz.
• Kârı dağıtmayın, şirkette bırakın. Geçmiş yıl kârlarının şirkette tutulması özsermayeyi büyütür.
• Zarar varsa kaynağını açıklayın. Tek seferlik bir zarar ile süreklilik gösteren zarar, bankanın gözünde çok farklı şeylerdir.

Not: Sermaye artırımı tescile tabi bir işlemdir ve vergisel sonuçları olabilir; kararı mali müşaviriniz ve avukatınızla birlikte verin.

3. Borçluluk (kaldıraç) Oranı

Formül: Toplam Yükümlülükler ÷ Toplam Aktif (veya Toplam Borç ÷ Özsermaye)

Özsermaye oranının ayna görüntüsüdür. Yüksek kaldıraç, tek başına olumsuz değildir — büyüyen ve yatırım yapan şirketlerde beklenir. Bankanın baktığı asıl şey, bu borcun hangi vadede olduğu ve hangi nakit akışıyla ödeneceğidir.

4. Faaliyet Kârlılığı

Formül: Faaliyet Kârı ÷ Net Satışlar

Buradaki kritik ayrım şudur: kâr esas faaliyetten mi geliyor, yoksa kur farkı, arsa satışı gibi tek seferlik kalemlerden mi? İkincisiyle oluşan kâr, kredinin geri ödenmesi bakımından güven vermez. Faaliyet kârı düşük ama net kâr yüksekse, bankanın ilk soracağı soru budur.

5. Borç Servisini Karşılama Gücü

Mantık: Faaliyetten yaratılan nakit ÷ (Anapara + Faiz ödemeleri)

Bu oran 1'in altındaysa, şirket kendi faaliyetiyle taksitini ödeyemiyor demektir; fark bir yerden kapatılmak zorundadır. Bankanın en çok önemsediği göstergelerden biridir ve nakit akış projeksiyonuyla desteklenir.

6. Devir Hızları: Alacak, Stok, Borç

• Alacak devir süresi: Sattığınız malın parasını ortalama kaç günde tahsil ediyorsunuz?
• Stok devir süresi: Stok ortalama kaç günde satışa dönüyor?
• Borç ödeme süresi: Tedarikçiye ortalama kaç günde ödüyorsunuz?

Bu üçünün birleşimi nakit dönüşüm süresini verir: paranızın kaç gün boyunca dışarıda kaldığını gösterir. İşletme sermayesi kredisi talebinizin gerekçesi çoğu zaman tam olarak burada gizlidir — "alacağımı 90 günde tahsil ediyorum, tedarikçime 30 günde ödüyorum, aradaki 60 günü finanse etmem gerekiyor" cümlesi, bankanın anladığı dildir.

Oranlardan Önce Gelen Şey: Tutarlılık

Analist, oranları hesaplamadan önce rakamların birbirini tutup tutmadığına bakar. En sık karşılaşılan tutarsızlıklar:

• Gelir tablosundaki ciro ile KDV beyannamelerinin toplamı arasındaki açıklanamayan fark
• Cironun büyük kısmının banka hesaplarından geçmemesi
• Ortaklar cari hesabında büyük ve açıklanamayan hareketler
• Yıllardır aynı tutarda duran, tahsil edilmeyen alacak bakiyeleri
• Satışlarla orantısız büyüyen stok
• Ara dönem bilançosunun yıl sonu bilançosuyla uyumsuz olması

Bu kalemlerin her biri, oranınız iyi olsa bile dosyanın güvenilirliğini düşürür. Düzeltilmesi de aylar sürer; bu yüzden hazırlık erken başlamalıdır.

Örnek 1 — Mali Oran Özet Tablosu (kredi dosyasına konur)

Örnek 2 — Ortaklara Olan Borcun Sermayeye Eklenmesi Kararı

Örnek 3 — Bilanço Tutarlılık Kontrol Listesi

Örnekleri Şirketinize Nasıl Uyarlarsınız?

• Üç yılı yan yana koyun. Tek bir yılın oranı bir şey anlatmaz; eğilim anlatır. Kötüleşen bir eğilimi açıklamak, iyi bir tek yıldan daha önemlidir.
• Zayıf oranı gizlemeyin, açıklayın. Analist zaten görecektir; sizin açıklamanız dosyayı güçlendirir, açıklamamanız zayıflatır.
• Sektör normunu bilin. Referans eşikler geneldir; kendi sektörünüzdeki tipik değerleri mali müşavirinize sorun.
• Kozmetik düzeltmeden kaçının. Bilançoyu gerçekle bağdaşmayan kayıtlarla güzelleştirmek, fark edildiğinde krediyi de ilişkiyi de bitirir.
• İyileştirmeye vakit tanıyın. Sermaye artırımı ve borç vade değişikliği gibi adımlar tescil ve banka onayı gerektirir; bir haftada olmaz.

Sık Sorulan Sorular

Cari oran kaç olmalı? Yaygın olarak kullanılan referans 1,5 civarıdır; 1'in altı dikkat çeker. Ancak kesin bir kural yoktur: hızlı tahsilat yapan ve stok tutmayan işlerde daha düşük oran normal karşılanabilirken, stok ağırlıklı sektörlerde daha yüksek oran beklenir.

Özsermayem düşük, kredi alabilir miyim? Mümkündür; teminat gücü, nakit akışı ve kefalet desteği belirleyici olabilir. Özsermayeyi güçlendirmenin en yaygın meşru yolu, ortakların şirketten olan alacaklarının sermayeye eklenmesidir. Bu işlem tescile tabidir ve tespit raporu gerektirir.

Banka neden ortaklar cari hesabına takılıyor? Çünkü bu hesap, şirket parasıyla şahsi paranın nerede ayrıldığını gösterir. Büyük ve açıklanamayan hareketler, şirketten kaynak çekildiği izlenimi yaratır ve kredinin amaç dışı kullanılabileceği endişesi doğurur.

Mali tablomu kredi için düzeltebilir miyim? Gerçeğe uygun düzeltmeler (şüpheli alacağın ayrılması, ölü stokun tespiti, borç vadesinin değiştirilmesi, sermaye artırımı) yapılabilir ve yapılmalıdır. Gerçekle bağdaşmayan kayıtlarla tablo iyileştirmek ise hem hukuki hem ticari olarak ağır sonuç doğurur.

Yasal uyarı: Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; mali, hukuki veya yatırım danışmanlığı değildir. Bu sayfadaki oran eşikleri yaygın referanslardır; bankaların iç derecelendirme kriterleri ve sektör normları farklılık gösterir, hiçbir eşik kredi onayı taahhüdü içermez. Sermaye artırımı, şüpheli alacak ayrılması ve borç yapılandırması işlemlerinin vergisel ve hukuki sonuçları için mali müşavirinize ve avukatınıza, tescil konularında bağlı bulunduğunuz ticaret sicili müdürlüğüne danışın.